رئیس کمیسیون هوش مصنوعی سازمان نظام صنفی رایانه‌ای تهران (نصر) با انتقاد از مدل‌های نظارتی و مداخله‌جویانه دولتی هشدار داد که پیاده‌سازی الگوی «اپراتوری هوش مصنوعی» و انحصارگرایی معاونت علمی، کسب‌وکارهای نوپا و نحیف این حوزه را به حاشیه می‌راند.

مهران ضیابری، رئیس کمیسیون هوش مصنوعی نصر تهران، در گفت‌وگو با تسنیم با تشریح چالش‌های یک سال اخیر این حوزه، به نقد صریح عملکرد نهادهای دولتی، به‌ویژه معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری و وزارت ارتباطات پرداخت. به گفته او، سیاست‌گذاری‌های فعلی به جای تسهیل‌گری، به سمت متمرکز کردن زنجیره ارزش هوش مصنوعی ذیل چند هلدینگ و اپراتور بزرگ حرکت می‌کند؛ الگویی که با ساختار بومی و توان اقتصادی شرکت‌های ایرانی سازگار نیست.

خطر بلعیده‌شدن استارتاپ‌های کوچک توسط اپراتورهای بزرگ

رئیس کمیسیون هوش مصنوعی نصر تهران با اشاره به پیگیری‌های مستمر این نهاد در خصوص تدوین آیین‌نامه «پروانه اپراتور هوش مصنوعی» گفت: «در یک سال گذشته جلسات متعددی با سازمان فناوری اطلاعات و سازمان تنظیم مقررات (رگولاتوری) برگزار کردیم. با این حال، متأسفانه دستگاه‌های مربوطه مسیر موازی خود را دنبال می‌کنند و هنوز مشخص نیست در نهایت چه تصمیمی در این زمینه اتخاذ خواهد شد.»

ضیابری با هشدار نسبت به آسیب‌های مدل اپراتوری برای اکوسیستم استارتاپی کشور تصریح کرد:

«مسیری که اکنون در حال طی شدن است، به‌شدت به بخش خصوصی نحیف حوزه هوش مصنوعی که با حداقل امکانات فعالیت می‌کند، آسیب می‌زند. نگاهی وجود دارد که کل این حوزه زیر چتر یک یا دو اپراتور بزرگ قرار بگیرد. اگرچه ظاهر ماجرا این را نشان نمی‌دهد، اما روند در باطن به سمتی است که شرکت‌های کوچک برای بقا ناچار شوند ذیل مجموعه‌های بزرگتر قرار گیرند و استقلال خود را از دست بدهند.»

وی افزود این مدل تمرکزگرا شاید در کشورهایی مانند ایالات متحده با وجود غول‌های فناوری نظیر گوگل، آمازون و متا کارآمد باشد، اما در ایران که شرکت‌ها تازه در حال شکل‌گیری هستند، پاسخگو نخواهد بود و صرف تجمیع شرکت‌ها ذیل یک هاب بزرگ، خروجی عینی و موثری ایجاد نمی‌کند.

عدول معاونت علمی از نقش حمایتی و ورود به رقابت

یکی دیگر از محورهای انتقاد نصر تهران، تغییر رویکرد معاونت علمی ریاست‌جمهوری در قبال اکوسیستم کارآفرینی بود. ضیابری با بیان اینکه معاونت علمی رسالت پیشین خود را به عنوان پناهگاه و تکیه‌گاه شرکت‌های نوپا از دست داده است، گفت:

«اگر معاونت علمی نقش تنظیم‌گر بی‌طرف را ایفا می‌کرد، ما رضایت داشتیم؛ اما اکنون این نهاد با روش‌های ارزیابی خود، نوعی انحصار برای مجموعه‌های داخلی و شرکت‌های همکارش ایجاد کرده است. شرکت‌ها امروز ناچارند مدام حرکات معاونت علمی را رصد کنند تا مبادا این نهاد دولتی در موضع رقابت با آن‌ها قرار گیرد.»

وی با اشاره به طرح «سکوی ملی هوش مصنوعی» و تخصیص بودجه به حدود ۲۴ شرکت در این قالب، اظهار داشت: «ما از ابتدا به معاونت علمی هشدار دادیم که روش اجرای پروژه سکو نادرست است. قرار بود شرکت‌ها بر بستر یک سکوی مشترک توسعه پیدا کنند، اما عملاً هر مجموعه به‌صورت مستقل و جداگانه در حال توسعه موازی است. از میان این ۲۴ یا ۲۵ شرکت، تنها پنج یا شش پروژه جدی و ریشه‌دار هستند و مابقی صرفاً برای رفع تکلیف تعریف شده‌اند.»

سقوط رتبه تجاری‌سازی ایران با وجود برتری علمی

رئیس کمیسیون هوش مصنوعی نصر تهران با تفکیک میان پیشرفت‌های دانشگاهی و تجاری‌سازی فناوری گفت: «در حوزه علم، مقاله‌نویسی و فعالیت‌های آکادمیک، رتبه‌های بین‌المللی ایران (بین ۱۲ تا ۱۸) قابل‌توجه است؛ اما در حوزه عملیاتی، کاربردی و تجاری‌سازی به دلیل نبود بسترهای بازار و چالش‌های نهادی، جایگاه بسیار پایینی داریم.»

او نبودِ «حکمرانی منسجم داده» را مانع اصلی توسعه هوش مصنوعی در ایران دانست و افزود که بدون حل این مسئله، نه صنعت رشد می‌کند و نه هوش مصنوعی مسیر طبیعی توسعه را طی خواهد کرد.

سه سال بی‌ثباتی پی‌درپی و فرصت‌سوزی‌های حاکمیتی

ضیابری با اشاره به تغییر دولت و روی کار آمدن تیم جدید مدیریتی از جمله حسین افشین (معاون علمی)، محمدرضا عارف (معاون اول) و ستار هاشمی (وزیر ارتباطات) گفت: «امیدواری زیادی وجود داشت که با حضور این چهره‌های آشنا با فناوری، مسیر توسعه هوش مصنوعی شتاب بگیرد؛ اما در عمل نتیجه معکوس شد.»

وی دلایل این کندی را زنجیره‌ای از بحران‌های سه‌ساله دانست و تشریح کرد: «پس از سانحه برای رئیس‌جمهور فقید، بخش عمده‌ای از زمان کشور صرف استقرار دولت جدید شد. در ادامه، اختلافات سیاسی بر سر بودن یا نبودن “سازمان هوش مصنوعی” و ورود مجلس به حوزه قانون‌گذاری، تصمیم‌گیری‌ها را معطل گذاشت. بروز تنش‌های منطقه‌ای نیز شرایط را پیچیده‌تر کرد تا در سه سال گذشته، عملاً هیچ دوره باثباتی برای سیاست‌گذاری شکل نگیرد و بخش خصوصی مدام درگیر حل‌وفصل حاشیه‌ها و اختلافات حاکمیتی باشد.»

رئیس کمیسیون هوش مصنوعی نصر تهران در پایان با تغییر تعریف دغدغه‌های فعالان بخش خصوصی گفت:

«امروز بزرگترین مطالبه شرکت‌ها از دولت، حمایت یا ارائه تسهیلات و داده نیست؛ بلکه تنها خواستار آن هستند که دستگاه‌های دولتی در مسیر فعالیت آن‌ها سنگ‌اندازی نکنند و مانع‌تراشی جدیدی رخ ندهد.»